Litreacha ón bhFronta

Léigh litreacha an Leifteanantchoirnéil R.G. Hely-Hutchinson, litreacha gan chinsireacht a sheol sé ón bhFronta chuig a mhuintir i Sord agus chuig a bhean chéile i gCarraig an tSionnaigh idir 1914 agus 1918. Samhlaigh conas mar a bheadh sé a thuairiscí an-mhionsonraithe ar an saol sna trinsí a fháil.

Beidh litir amháin ar a laghad ar taispeáint againn gach mí, agus taispeánfar cóip scanta den litir bhunaidh mar aon le tras-scríbhinn nó sliocht aisti. Beidh grianghraif ar taispeáint i dteannta na litreacha. Is é Hely-Hutchinson féin a ghlac roinnt díobh sa Fhrainc, agus is é seo an chéad uair atá siad á dtaispeáint. Is féidir na bunleaganacha ar fad, mar aon le taispeántas, a fheiceáil i gCartlann agus Léann Áitiúil Fhine Gall, Teach Chluain Meala, Bealach Forster, Sord, Co. Bhaile Átha Cliath. 

I mí na Samhna 2009, fuair Cartlann Chomhairle Contae Fhine Gall páipéir mhuintir Hely-Hutchinson as Sord agus Domhnach Bat ó bheirt den teaghlach a bhí fós ina mbeatha, Caroline Harlow, Uasal agus Fiona Selway, Uasal, a thug na páipéir go flaithiúil don Chomhairle. Muintir Hely-Hutchinson i nGort na Mara, Domhnach Bat, Co. Bhaile Átha Cliath.

 

Tá breis is 100 bosca d’ábhar sa bhailiúchán, lena n-áirítear na mílte grianghraf. Baineann cuid an-bheag den bhailiúchán le taithí beirte den teaghlach arbh Oifigigh de chuid Arm na Breataine iad a raibh gradam bronnta orthu: an Leifteanantchoirnéal Coote Hely-Hutchinson, O.B.E., agus an Leifteanantchoirnéal Richard Georg Hely-Hutchinson, D.S.O.

Bhí an dara duine díobh i mbun seirbhíse ag an bhFronta ar feadh ceithre bliana leis na Fiúsailéirí Ríoga (Cathair Londan), gortaíodh é faoi thrí agus luadh é sna tuairiscí oifigiúla. Ar ámharaí an tsaoil, b’fhear mór litreacha é “Dick” agus, mar oifigeach, ní dhearnadh aon chinsireacht ar na litreacha a sheol sé abhaile chuig a athair, a mháthair, agus a dheirfiúr Cissy i nGort na Mara, Domhnach Bat. Bhí teach i gCarraig an tSionnaigh ar cíos ag a bhean chéile, Alice, agus ag a n-iníon óg, Pam, fad is a bhí sé thar lear, agus tá a litreacha chuig Alice againn i gcónaí.

Tá taispeántas mór staire bunaithe ar na litreacha sin agus ar na grianghraif agus ar na doiciméid a bhaineann leo. Ba é Méara Fhine Gall, an Comhairleoir Mags Murray, agus saineolaí ar na Tithe Móra, an Dr Terence Dooley, a sheol an taispeántas an 10 Meitheamh i Cartlann agus Leabharlann Léann Áitiúil Fhine Gall, Teach Chluain Meala, Bealach Forster, Sord. Tá an taispeántas saor in aisce agus oscailte don phobal ó Luan go hAoine, 10.00am-1.00pm agus 2.00pm-5.00pm.

Tá an bailiúchán ar fad, lena n-áirítear taifid chomh fada siar le tús an 18ú haois, ar fáil do thaighdeoirí a dhéanann coinne ach teagmháil a dhéanamh le Cartlann Fhine Gall ag archives@fingal.ie nó leis an gCartlannaí ag 01-8704496.

An mhí seo, tá eolas á thabhairt againn ar conas a gortaíodh an Maor Richard Hely-Hutchinson sa Chogadh Mór.  

I mí an Mheithimh 1915, gortaíodh an Maor Richard Hely-Hutchinson nuair a bhain sliogán dá cheann. Tharla sé sin ag Loch Bellewarde, gar do Ypres. Bhí an 4ú Cathlán tar éis an choill in aice láimhe a ghabháil agus de réir stair an chathláin reisiminte:

Ag 10am bhí ceannas glactha ag Briogáidire an 7ú Briogáid; agus d’ordaigh sé don Mhaor Hely-Hutchinson dul isteach sa choill a bhí díreach gafa ag an gcathlán agus na fir a bhí fágtha a eagrú. Rinneadh é sin ar an bpointe.”

Níorbh fhéidir leis an gcathlán an choill a choinneáil áfach, agus bhí orthu cúlú:

“Bhí an cathlán faoi lámhach gunnaí móra an lá ar fad, agus scaoileadh sliogáin gáis gan srian i rith na hiarnóna. I measc an 22 oifigeach agus an 820 fear a ghlac páirt sa chath, gortaíodh nó maraíodh 15 oifigeach agus 376 fhear… gortaíodh an Maor Hely-Hutchinson go dona.”

Is é seo a leanas a bhí sa teileagram a sheol Dick agus a shroich teach a mhná céile i gCarraig an tSionnaigh an 19 Meitheamh:

 “Tagtha chomh fada le 16 Bruton Street, West. Gortú beag ar an gceann de bharr scríobadh ó shliogán. Ag teacht ar ais inniu nó amárach is dócha. Dick.

Ach dhá lá ina dhiaidh sin, cuireadh in iúl do Alice i dteileagram ón Oifig Cogaidh gur gortaíodh an Maor R.G. Hely-Hutchinson de bheagán an 16 Meitheamh ach go raibh sé “ag fanacht ar dualgas” go dtí go bhfógrófaí a mhalairt.

Seo grianghraf de Dick ina leaba san ospidéal, bindealáin timpeall ar a chloigeann agus a phíopa aige.

 

Cliceáil ar an nasc thíos chun éisteacht le podchraoladh Hely-Hutchinson ón History Show ar Raidió 1. Craoladh an clár an 15 Feabhra 

http://www.rte.ie/radio/utils/radioplayer/rteradioweb.html#!rii=9%3A20728032%3A0%3A%3A